Τρίτη, 24 Μαΐου 2016

Μικρο-διήγημα (I) - Η ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ



Τώρα που ο κόσμος γέμισε κατσαρίδες, 
η Εταιρεία μας, με την πείρα ενός αιώνα, 
προσφέρει τη δυνατότητα να απαλλαγείτε 
οριστικά από τη θλιβερή παρουσία τους. 
Μοναδικές προσφορές! Μην τις χάσετε! 

Max Brod
η αξιόπιστη λύση!

[Στον Γκρέγκορ Σάμσα και τους απογόνους του, με πολλή αγάπη]

 Δ.Χ.
(Μάιος 2016)

Δευτέρα, 16 Μαΐου 2016

Μαρία Τζαρδή, "Εξορία είναι η επιστροφή", εκδ. Εύμαρος, 2016



Υπάρχουν δύο είδη βιβλίων: αυτά για τα οποία ο αναγνώστης ή ο ομιλητής θα εστιάσει αποκλειστικά σε αυτά το ενδιαφέρον του και αυτά που ασκούν πάνω σου μια φυγόκεντρη δύναμη που σε κάνει να μιλήσεις –με αφορμή αυτά- και για άλλα θέματα συναφή με αυτά της μυθοπλασίας. Με άλλα λόγια, είναι αυτά τα κείμενα που ο λόγος της λογοτεχνίας συναντά τους άλλους λόγους, της πολιτικής, της κοινωνικής σκέψης, της οικονομίας, της ανθρωπολογίας, της θεολογίας ακόμη.

Το βιβλίο της Μ.Τ. ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Ένα βιβλίο εννέα δυστοπικών –κατά βάση πολιτικών- ιστοριών που σε κεντρίζει να το διαβάσεις αρκετές φορές. Και κάθε φορά να βυθίζεσαι και σε ένα άλλο στρώμα, να ανακαλύπτεις ένα καινούργιο κοίτασμα μετάλλου. Γιατί το «Εξορία είναι η επιστροφή» είναι φτιαγμένο από γερό μέταλλο: ένα κράμα επιστημονικής φαντασίας και αστυνομικής λογοτεχνίας. Ένα βιβλίο συναρπαστικό από την πρώτη ώς την τελευταία του αράδα, ένα βιβλίο που καλεί διαρκώς τον αναγνώστη να βρίσκεται σε αναγνωστική εγρήγορση και συναισθηματική επαγρύπνηση. Κι αυτό σίγουρα πιστώνεται στη συγγραφέα του και στην πολύχρονη τριβή της με το δύσκολο άθλημα της γραφής.

Ο Κωστής Παπαγιώργης σε κείμενό του για το «Σιδερένιο τακούνι» του Τζακ Λόντον έχει γράψει το πετυχημένο: Η τέχνη προβλέπει και η ιστορία εξηγεί. Γιατί μόνο οι μεγάλοι δημιουργοί έχουν εκείνη την ιδιαίτερη μεγαλοφυΐα να προβλέπουν όσα ο κόσμος δεν μπορεί να διακρίνει και να κατέχουν μια ειδική γνώση που τους επιτρέπει να προαισθάνονται το μέλλον και να αποκαλύπτουν εγκαίρως τους κινδύνους στο παρόν. Το βιβλίο της Τζαρδή είναι ένα μεγαλόπνοο λογοτεχνικό κείμενο, προφητικό για ό,τι απειλεί ακόμα και σήμερα τη ζωή μας, που κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για το ζοφερό μέλλον που μας περιμένει. Η αφήγηση μεταπηδά περίτεχνα από τα ασήμαντα στα σημαντικά. 


Το κρασί της συμπάθειας
Μια φυλακισμένη προτιμά να παραμείνει στο κελί της, καταβεβλημένη από μια ασθένεια που κατονομάζεται στο τέλος: ΗΤΤΑ
Ο ήχος του βιολιού
Η Ρουθ ζει σε μια μεταμοντέρνα αποικία όπου οι άνθρωποι δεν έχουν μνήμη γιατί δεν υπάρχουν βιβλία και όπου ο ήχος του βιολιού μοιάζει ενοχλητικός.
Προετοιμασία για φόνο
Πειράματα εγκοίμησης και υποβολής σε κατάδικους για να μετατραπούν σε φονικές μηχανές. Κείμενο που θυμίζει πολύ Χάξλευ. Ο άνθρωπος-πειραματόζωο στο τέλος αυτοκτονεί, για να μην υποταχθεί. «Οι κάτοικοι αντιστέκονται, παλεύουν γα τη χώρα τους. Για τη ζωή τους. Είναι πολύ δύσκολο να τα βάλεις με κάποιον που πιστεύει έντονα ότι το δίκιο είναι το μέρος του. Θέλεις πολλές φονικές μηχανές. Ανθρώπους χωρίς κανέναν ενδοιασμό».
Αθανασία
Άνθρωπος-σκουλήκι ως πειραματόζωο.
Εξορία είναι η επιστροφή
Επιστροφή σε μια αποικία-μιμητή ύστερα από έναν καταστροφικό πόλεμο. Επιστροφή ή εξορία; Κι εδώ οι άνθρωποι δίχως μνήμη.
Η αυλή με τα περιστέρια
Διαφήμιση για διαστημικά ταξίδια –η αβάσταχτη ελαφρότητα της ύπαρξης που επίμονα ζητάει τη φυγή.
Thodd
Το δημιούργημα που σκοτώνει τον δημιουργό. (α’ πρόσωπη αφήγηση). Ένα ανθρωποειδές ανέστιο και χωρίς οικογένεια. Η εκδίκηση των ανθρώπων-ενεργούμενων που η σκέψη και τα συναισθήματά τους κατασκευάζονται από τους διαμορφωτές της κοινής γνώμης.
Ίντερνετ καφέ
Και στα δύο κείμενα μεταφερόμαστε στο εικονικό περιβάλλον του κυβερνοχώρου. Οι σχέσεις όπως και οι ταυτότητες είναι ρευστές. Το μεταμοντέρνο σώμα γίνεται ήρωας στο βιβλίο της Τζαρδή. Διαβάζοντας την Ντόνα Χαραγουέι (πρωτοποριακή φιλόσοφος και φεμινίστρια) και το «Κυβοργικό Μανιφέστο» της, το εκτενές δοκίμιο του 1985, όπου μελετά τη σχέση του μετανεωτερικού ανθρώπου με την υψηλή τεχνολογία, διακρίνουμε σαφείς επιρροές. Η Χαραγουέι υποστηρίζει πως το μεταμοντέρνο σώμα (αλλά και ο νους) μετατρέπεται αργά αλλά σταθερά σε ένα cyborg, ένα κυβόργιο, δηλ. ένα υβρίδιο από μηχανή και οργανισμό, ένα δημιούργημα κοινωνικής πραγματικότητας και μυθοπλασίας. Η ιδέα ότι η φύση επινοείται, δεν ανακαλύπτεται –ότι η αλήθεια κατασκευάζεται, δεν βρίσκεται– δίνει πλέον τον τόνο στην ιστορία της επιστήμης. Ακόμα και η έννοια «άνθρωπος» αποτελεί μια κατασκευή.
Κλώστρια Jenny




Η Μ.Τ. προσπαθεί με τον δικό της αισθητικά νόμιμο τρόπο να μας καταστήσει σαφές πως η τεχνοεπιστήμη  μπορεί να είναι μέσο μεγάλης ανθρώπινης ικανοποίησης, όσο και μήτρα περίπλοκων μορφών κυριαρχίας. Η κυβοργική εικονοποιία σημαίνει την κατασκευή όσο και την καταστροφή μηχανών, ταυτοτήτων, κατηγοριών, σχέσεων, διαστημικών ιστοριών.
Η γραφή της Τζαρδή χαρακτηρίζεται από ποιητική ζωντάνια. Η αφήγηση προσλαμβάνει έντονη συγκινησιακή φόρτιση και ορισμένες φορές παραπέμπει σε ανατριχιαστικό θρίλερ. Ο ενθουσιώδης και πληθωρικός λόγος της Τζαρδή μεταφέρει με ζωντάνια και φωτογραφική ακρίβεια τις ζοφερές εικόνες ενός κόσμου εφιαλτικού και τις συγκλονιστικές σκηνές μιας κοινωνίας «τεχνοφρίκ» που είναι ante portas κι όμως δεν την βλέπουμε ή κάνουμε πως δεν την βλέπουμε, κοιμισμένοι στην τυφλότητά μας.
Ψάχνοντας μια κατηγορία να εντάξω το βιβλίο της Τζαρδή, θα έλεγα πως πρόκειται για ένα βιβλίο εικασιών. Κείμενο εικασιών κατά την Μ. Άτγουντ είναι ένα λογοτεχνικό είδος που αντί να καταγίνεται με καθαρώς φανταστικά πράγματα, αναφέρεται σε καταστάσεις οι οποίες είναι πολύ πιθανόν να συμβούν:
         - Η κυριαρχία των μηχανών
         - Η απώλεια της ταυτότητας
         - Ο έλεγχος της φαντασίας
         - Η απομόνωση και ο εκούσιος εγκλεισμός
         - Η ηττοπάθεια
         - Η υποταγή στο σύστημα και η παραίτηση

Το «Εξορία είναι η επιστροφή» είναι ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα και φοβερά διορατικό. Μας φέρνει να κοιταχτούμε στον προφητικό καθρέφτη του, όπου καθρεφτίζονται τα λάθη και οι ασύνετες πράξεις μας.
Η Μαρία Τζαρδή είναι μια ιδιοσυγκρασιακή πολιτική συγγραφέας που με το πρωτόλειό της μάς δίνει πολλές υποσχέσεις για τη συνέχεια.  


Στην ανάγνωση του βιβλίου με συντρόφευσε η μουσική του Keith Jarrett:
  



Κυριακή, 15 Μαΐου 2016

Citius, altius, fortius




 (από τις "δημόσιες ιστορίες")

ο κύριος θεοχάρης βγάζει από την τσέπη του τον zippo και ανάβει με ανακούφιση ένα τσιγάρο, έξω απ’ το κοιμητήριο, το μόνο μέρος στο οποίο σώθηκαν λίγα δέντρα μετά το ολοκαύτωμα του καλοκαιριού. Τέλη Σεπτέμβρη κι η μέρα έχει μικρύνει αισθητά. Σε λίγο νυχτώνει. Ένα αεράκι δροσίζει ανεπαίσθητα το ιδρωμένο του μέτωπο. Για μια στιγμή κοντοστέκεται και εποπτεύει τον χώρο με τα σκελετωμένα δέντρα. Μαυρίλα. Αποκαΐδια μυρίζουν. Μπαίνει στο μαύρο του αυτοκίνητο. Ο υπόκωφος ήχος απ’ την εξάτμιση της παλιάς Μερσεντές θρυμματίζει αδιάκριτα τη νεκρική σιγή. Όσο πλησιάζει στην πόλη πυκνώνουν οι αφίσες για τους Πανελλήνιους αγώνες στίβου που θα διεξαχθούν στην πόλη σε λίγες μέρες. Η ματιά του στέκεται τυχαία σε κάτι πανό με κόκκινα της φωτιάς γράμματα: CITIUS, ALTIUS, FORTIUS. Η κόρη μου τελικά απέτυχε. Έζησε γρήγορα κι έπεσε αδύναμη. Κρίμα! μονολογεί σκουπίζοντας τα μάτια του.
*
Γι’ άλλη μια φορά μ’ έκανες υπερήφανο Δάφνη. Και η μητέρα σου το ίδιο θα ένιωθε. Τώρα όμως πρέπει να ετοιμαστείς για τη συνέντευξη που μας ζήτησαν από την εφημερίδα. Αύριο θα είσαι πρωτοσέλιδο. Εμένα, το παιδί μου πέρασε πρώτο στο Πολυτεχνείο… 19.990 μόρια! Θα σε βάλουν και στο βιβλίο Γκίνες, θα δεις.
Πριν από εικοσιπέντε χρόνια ο κύριος Θεοχάρης ήταν ο πιο ευτυχισμένος πατέρας του κόσμου. Η μονάκριβη κόρη έκανε τ’ όνειρό του πραγματικότητα. Πρώτη των Πρώτων! Η επιτυχία της δεν είχε προηγούμενο. Η Δάφνη ήταν κατενθουσιασμένη αλλά κάπως σφιγμένη. Εκείνη την ημέρα του θριάμβου της δεν θα την ξεχνούσε ποτέ. Καμιά συμμαθήτρια ή συμμαθητής δεν της τηλεφώνησε. Μπράβο ρε Δάφνη, είσαι κι η πρώτη ή κάτι τέτοιο, τέλος πάντων, κανείς συνομήλικός της δεν βρέθηκε να της το πει. Έστειλε τότε κι αυτή στον εαυτό της μια ευχετήρια κάρτα με τρεις λέξεις: citius, altius, fortius.
- Μπαμπά, έχω γράμμα από το χωριό!
- Μπράβο κορίτσι μου. Είδες, που στα ’λεγα!
- Η Νατάσα, μπαμπά, μου στέλνει συγχαρητήρια. Η καλύτερή μου φίλη από το νηπιαγωγείο. Δεν με ξέχασε, δεν με ξέχασε!
Χοροπηδούσε όλο χαρά η Δάφνη. Κι ο πατέρας της ήταν περήφανος γι’ αυτήν. Και η μανούλα από ψηλά θα την καμάρωνε. «Όταν θέλεις κάτι πολύ, όλο το σύμπαν συνωμοτεί για να το πετύχεις». Αυτή ήταν η αγαπημένη φράση της μητέρας της κι έγινε και η δική της. Τον «Αλχημιστή» ο κύριος Θεοχάρης τον πρόσφερε στη μικρή λίγες μέρες μετά τον θάνατο της γυναίκας του και ζήτησε από την κόρη του ν’ αναζητήσει και κείνη το δικό της πεπρωμένο, βέβαιος πως αυτό θα ήταν λαμπρό. Εισαγγελέας ο ίδιος και σημαίνων παράγων της τοπικής κοινωνίας, έχαιρε ιδιαιτέρας εκτιμήσεως από τους επιφανείς δημότες των Πατρέων. Από πολύ νωρίς έβαλε σκοπό της ζωής του να γίνει η Δάφνη του η πρώτη των πρώτων. Να αποδείξει ότι οι Παπαδοπουλαίοι ανέκαθεν διακρίνονταν για τις επιδόσεις τους. Ο δικός του πατέρας ήταν εφέτης κι ο παππούς εισαγγελέας, όπως κι εκείνος. Η Δάφνη όφειλε να τους υπερκεράσει.
Ακόμα και το όνομα της μικρής σκόπιμα το είχε επιλέξει ο κύριος Θεοχάρης, ώστε να παραπέμπει σε κοινωνική καταξίωση και δόξα, παρακάμπτοντας την οικογενειακή παράδοση επιλογής των ονομάτων. Προτού καλά καλά κλείσει τα τρία, της εξασφάλισε θέση στο σχολείο της πόλης με τις μεγαλύτερες επιτυχίες, εκεί που φοιτούσαν οι γόνοι  της τοπικής ελίτ. Το όνομα της κόρης μου θα γραφτεί με χρυσά γράμματα στην επετηρίδα του σχολείου. Δάφνη Παπαδοπούλου του Θεοχάρους!   
*
Η Δάφνη από πολύ μικρή ήταν η προσωποποίηση της τελειότητας. Λεπτή, κατάλευκη σαν πορσελάνινη κούκλα, ευγενική, υπάκουη και άριστη μαθήτρια. Στην τρίτη Γυμνασίου συνέβη κάτι αναπάντεχο. Στο διαγώνισμα τριμήνου στο μάθημα των Μαθηματικών η Δάφνη πήρε 19. Μια λάθος πράξη, η κακιά στιγμή… Αιφνιδιάστηκε. Ζήτησε επίμονα απ’ τον καθηγητή να της επιτρέψει να επαναλάβει τη δοκιμασία, σε δυσκολότερα αυτή τη φορά θέματα. Τα επόμενα χρόνια η Δάφνη εξελίχθηκε σε ρεκορντγούμαν των αριστείων και των επαίνων. Σημαιοφόρος στο Γυμνάσιο, σημαιοφόρος και στο Λύκειο. Φύτουλας, σπασικλάκι για τα υπόλοιπα παιδιά. Θηλυκός Αϊνστάιν για τον πατέρα της. Πρώτη στα μαθήματα, τελευταία στις παρέες. Σάρωνε κάθε χρόνο τα βραβεία στον διαγωνισμό της Μαθηματικής Εταιρείας και σε διεθνείς διαγωνισμούς. Η Δάφνη είναι γεννημένη νικήτρια, διατεινόταν παντού ο πατέρας της. Διαβάζει δεκαοκτώ ώρες την ημέρα και λύνει τις πιο απίθανες ασκήσεις.
Οι ακριβοπληρωμένοι καθηγητές που την εκγύμναζαν στο σπίτι έμεναν κατάπληκτοι απ’ τις επιδόσεις της μικρής αλλά και από τις απαιτήσεις του κύριου Θεοχάρη. Ποτέ δεν ήταν ικανοποιημένος από τις προσπάθειές της και συνεχώς πίεζε τους καθηγητές της να είναι πιο αυστηροί κι απαιτητικοί με την κόρη του. Για μένα, έλεγε στον Μαθηματικό, εχθρός του καλού είναι το καλύτερο. Γι’ αυτό σας λέω, αγαπητέ μου, η Δάφνη αντέχει. Μην διστάζετε. Ζορίστε την κι άλλο. Θα τα καταφέρει. Διαθέτει τη στόφα της πρωταθλήτριας. Κάποιοι καθηγητές δυσανασχέτησαν κι έφυγαν, οι υπόλοιποι όμως την έκαναν πειραματόζωο, να δούνε μέχρι πού μπορεί να φτάσει. Η Δάφνη όμως ήταν φτιαγμένη από ανθεκτικά, άφλεκτα υλικά. Ο χειρότερος εφιάλτης της ήταν να έρθει δεύτερη. Ο πρώτος είναι πρώτος και ο δεύτερος τίποτα! αγαπημένη φράση του πατρός Θεοχάρη. Και καμιά φορά που πήγαινε να λυγίσει υπό το βάρος της νίκης, πάντα ο λόγος του την ντόπαρε. Βάλε ψηλά τον πήχυ κι επιτάχυνε. Δυνατά!
Ένα απόγευμα ο αυστηρός εισαγγελέας διάβαζε με προσοχή την εφημερίδα του. Δεν θα ξαναπάρω αυτή τη φυλλάδα. Τι αηδίες είναι αυτές που γράφουν; Έσβησε το τσιγάρο του κι άναψε ένα άλλο με τον ίδιο zippo που χρησιμοποιούσε τα τελευταία τριάντα χρόνια. Άκου εκεί, τα πιέζουν… Τσαλάκωσε την εφημερίδα, την πέταξε στο καλάθι και βρόντηξε με δύναμη την πόρτα πίσω του. Η Δάφνη, που δεν τον είχε συνηθίσει τόσο νευρικό, μπήκε στον πειρασμό να μαζέψει την εφημερίδα. Την ξεδίπλωσε και διάβασε τι τάραξε τόσο πολύ τον πατέρα της. Ήταν ένα κείμενο κάποιου Μανόλη Πρατικάκη, ψυχιάτρου και ποιητή, όπως έλεγε η εφημερίδα. «Δεκάδες μαθητές, στην Ιαπωνία, αυτοκτονούν κάθε χρόνο όταν αποτυγχάνουν στις εξετάσεις. Γιατί αυτό θεωρείται ύψιστη καταισχύνη και ντροπή για την οικογένεια και την κοινωνία. Αυτά τα παιδιά είναι οι τραγικοί καμικάζι του Τίποτα - καθώς πέφτουν απ’ τα μπαλκόνια -, οι ανήλικοι σαμουράι, για ένα κωμικό και θανάσιμο χαρακίρι μπροστά στην αποτυχία». Δίπλωσε την εφημερίδα και την έριξε στο καλάθι των αχρήστων μαζί με τ’ άλλα απορρίμματα. Καλά κάνουν κι αυτοκτονούν και δεν ντροπιάζουν την οικογένειά τους με την αποτυχία τους, σκέφθηκε.
Τίποτα είσαι όταν αποτυγχάνεις, και αυτή ποτέ δεν θα γινόταν Τίποτα.
Η Δάφνη σε μια πενταετία πήρε με άριστα το πτυχίο της Αρχιτεκτονικής από το Μετσόβιο, παρακολούθησε με απόλυτη επιτυχία το Διατμηματικό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών και έφυγε στο Λίβερπουλ για MSc και μετά Αμερική για διδακτορικό. Υποστήριξε – πάντα με επιτυχία – τη Διδακτορική της Διατριβή και σε ηλικία τριάντα ετών ήταν έτοιμη να ξεκινήσει τη λαμπρή της σταδιοδρομία. Το βιογραφικό της αριθμούσε ήδη πολλές σελίδες γεμάτες πτυχία και δημοσιεύσεις. Μπορούσε κάλλιστα ν’ ακολουθήσει ακαδημαϊκή καριέρα αλλά προτίμησε τον ανταγωνισμό και τα παχυλά εισοδήματα της ελεύθερης αγοράς.  
Τα πρώτα πέντε χρόνια μετά την επιστροφή της στην Ελλάδα έδρεψε και με το παραπάνω τους καρπούς επίμοχθων προσπαθειών πολλών ετών και ανυπολόγιστων θυσιών. Σημαίνον στέλεχος σε μεγάλη κατασκευαστική εταιρεία. Δικό της γραφείο, μισθός μυθικός, προοπτικές λαμπρές, ταξίδια, συνέδρια, διεθνή βραβεία. Έτρεχε με ιλιγγιώδη ταχύτητα προσπερνώντας άλλους, παλαιότερούς της στην ιεραρχία, συναδέλφους σαν σταματημένους. Τοποθετούσε διαρκώς ψηλότερα τον πήχη και τον ξεπερνούσε με χαρακτηριστική άνεση. Όλα έδειχναν ότι και στον όποιον τερματισμό εκείνη ήταν που θα ’κοβε πρώτη το νήμα με διαφορά από τους υπόλοιπους.
Έμενε σ’ ένα υπερπολυτελές σπίτι των βορείων προαστίων που είχε σχεδιάσει η ίδια. Ζούσε παρέα με τα πτυχία και τις δάφνες της. Στους τοίχους του σαλονιού, εκτός από τις διακρίσεις της, μπορούσες να δεις κάθε λογής σπάνια σπαθιά να κρέμονται απειλητικά. Τα συνέλεγε με μανία, σύμβολα αγώνων, θυσιών και αμέτρητων θανάτων. Ήταν περήφανη για τα αποκτήματά της, κυρίως για τα σπαθιά των σαμουράι, τα κατάνα, που δεν έσπαγαν ποτέ. Τα δυτικά σπαθιά δεν τα εκτιμούσε ιδιαίτερα γιατί δεν ήταν τόσο ανθεκτικά. Τα κατάνα φτιάχνονταν από ένα έλασμα μετάλλου που διπλώνεται και ξαναδιπλώνεται πάνω από τη φωτιά, ώσπου να γίνει μια άτρωτη, αιχμηρή λάμα που δεν είναι δύνατο να καταστραφεί παρά μονάχα από τη φωτιά που τη γέννησε. Ένα βράδυ που ακούμπησε το πιο λεπτό μεταξωτό φουλάρι της στην κόψη της κατάνα το είδε να γλιστρά αέρινα και να κόβεται υπέροχα στα δυο.
Ήταν ιδιαίτερα υπερήφανη και για άλλο ένα απόκτημα από τα διαρκή ταξίδια της. Δίπλα στην είσοδο του άνετου καθιστικού κρεμόταν επιβλητικός ένας οκταγωνικός βενετσιάνικος καθρέφτης Murano, ανυπολόγιστης αξίας, που κάποτε κοσμούσε μια έπαυλη του ιταλικού βορρά. Της άρεσε να κάθεται τα ήσυχα βράδια της παγερής μοναξιάς μπροστά του, έχοντας τα κεριά αναμμένα. Ξαφνικά ο καθρέφτης γινόταν μια γιγάντια γυάλινη οθόνη στην οποία προβάλλονταν αλλόκοτες σκηνές. Πορσελάνινες κούκλες που έσπαγαν σε χιλιάδες κομματάκια και παραδίδονταν ανυπεράσπιστες σε ασίγαστες φλόγες, πανύψηλα δέντρα που λύγιζαν από δαιμονισμένους ανέμους, πανέμορφα γυναικεία φορέματα που γίνονταν προσάναμμα λαίμαργης πυρκαγιάς. Παρακολουθούσε αμίλητη το απόκοσμο θέαμα, σαν να βρίσκεται μπροστά σε οθόνη κινηματογράφου, κουκουλωμένη με τη μάλλινη εσάρπα που της εξασφάλιζε μιαν επίφαση ζεστασιάς ξεγελώντας έτσι το δριμύ εσωτερικό ψύχος. Όσο περνούσαν τα χρόνια  έβλεπε ολοένα και πιο συχνά αυτόν τον  εφιάλτη, όταν έστεκε και κοιτούσε επί ώρα την ψυχρή και διάφανη οθόνη οποιουδήποτε καθρέφτη.
Αραιά και πού την επισκεπτόταν ο πατέρας της. Καμάρωνε τη διάσημη αρχιτεκτόνισσα. Έμενε μερικές μέρες, τρώγανε μαζί κάποιες φορές, αντάλλασσαν τα νέα τους – τυπικά και κοφτά – και στη συνέχεια ο κύριος Θεοχάρης επέστρεφε στην πόλη του. Όσες φορές τόλμησε να της θίξει το θέμα του γάμου - είναι καιρός να σκεφτείς να δημιουργήσεις τη δική σου οικογένεια - πήρε πληρωμένη απάντηση. Οι επιστήμονες πρέπει να αφοσιώνονται απερίσπαστα στη δουλειά τους. Δεν σπούδασα για να μεγαλώνω κουτσούβελα. Η επιτυχημένη σταδιοδρομία και η διατήρησή της απαιτούν θυσίες. Αυτό εσείς μου το διδάξατε, πατέρα. Λόγια που ξεπηδούσαν από το στόμα της με έναν απίστευτο κυνισμό, αλλά δεν τον πτοούσαν.
Ο κύριος εισαγγελέας επανήλθε δριμύτερος και της προξένεψε έναν φέρελπι βουλευτή του νομού. Ανερχόμενος αστέρας της πολιτικής, φιλόδοξος. Σε λίγο καιρό τον βλέπω Υπουργό ακόμα και Πρωθυπουργό. Με λαμπράς σπουδάς εις την Νομικήν Επιστήμην. Η Δάφνη τον άκουγε σκεπτική. Σεβαστέ μου πατέρα, ο γάμος, όπως ξέρετε, δεν βρίσκεται στις προτεραιότητές μου. Ίσως αργότερα. Να δούμε και την πολιτική εξέλιξή του.
*
Το περσινό καλοκαίρι, – το πρώτο ύστερα από χρόνια –, ώριμη γυναίκα πια, πήρε άδεια και το πέρασε στο πατρικό της, παρέα με τον κύριο Θεοχάρη που τα χρόνια βάρυναν πάνω του ξαφνικά. Τα μαλλιά του ελάχιστες τούφες κατάλευκο μπαμπάκι. Εκείνο το καλοκαίρι, τον απασχολούσε αποκλειστικά το θέμα της προάσπισης της οικογενειακής τους τιμής. Ο κύριος εισαγγελέας φοβόταν την κατακραυγή του κόσμου. Το οικόπεδό τους στο χωριό ήταν καταπατημένο, το πολυτελές διώροφο αυθαίρετο και τα συμβόλαια πλαστά. Κάποιος κακόβουλος το είχε ανακαλύψει κι άρχισε να διασπείρει στην ευήκοο πόλη το κουτσομπολιό. Καθόταν ολημερίς στην φερ φορζέ πολυθρόνα του έξω στη βεράντα και μελετούσε έγγραφα, συχνά μονολογούσε και κάπνιζε ατενίζοντας από μακριά τη γέφυρα του Ρίου που έμοιαζε να αιωρείται σαν ξυλοπόδαρος έτοιμος να βουλιάξει στη θάλασσα.
Η κόρη του, στην άλλη πλευρά της βεράντας, περνούσε την ώρα της μπροστά στις αγαπημένες οθόνες της, στο κινητό και στο λάπτοπ, σε διαρκή υπερένταση. Νευρίαζε με το παραμικρό, όλα της έφταιγαν. Πριν από λίγο καιρό έκλεισε τα σαράντα δύο και φαίνεται πως πλέον η παραμικρή ατέλεια της προκαλούσε ιδιαίτερη δυσαρέσκεια. Στις εκρήξεις της συνήθως την κοιτούσε αποδοκιμαστικά, ενώ κάποιες άλλες φορές, όπως τώρα, κουνούσε απλά το κεφάλι του. Η Δάφνη δεν του ’δινε σημασία. Γι’ αυτήν ο πατέρας της ήταν πια ένας ξοφλημένος συνταξιούχος που μακροημέρευσε στην υπηρεσία και στη ζωή.
Η ίδια απέδιδε τα κλονισμένα νεύρα της σ’ ένα κακό προαίσθημα που είχε από την αρχή του καλοκαιριού. Σίγουρα έπαιξαν ρόλο και οι φωτιές σε ολόκληρη την Πελοπόννησο που άναβαν σχεδόν κάθε μέρα και συχνά η οσμή και οι καπνοί τους έφταναν μέχρι το ησυχαστήριό τους. Ένα βράδυ, σε απόσταση αναπνοής απ’ το σπίτι τους, ένα δέντρο λαμπάδιασε σα να το χτύπησε κεραυνός. Απ’ τη βεράντα το κοίταζε απαθής να φλέγεται, μ’ ένα ποτήρι σόδα στο χέρι. Η μοναξιά είναι στ’ αλήθεια δύσπεπτη τροφή. Με την άκρη του ματιού είχε ψάξει τον πατέρα της για να του ζητήσει να καλέσει την πυροσβεστική, μα δεν τον βρήκε πουθενά. Άφαντος. Κάποια στιγμή αναγκάστηκε να την καλέσει η ίδια.
Όση ώρα περίμενε τις επίγειες δυνάμεις καθόταν κατάχαμα στα σκαλιά του σπιτιού με το λάπτοπ κλειστό στα γόνατα και την εσάρπα στους ώμους. Παρακολουθούσε  γοητευμένη την καταστροφή. Σα να απολάμβανε τη φωτιά, όπως ένα παγόβουνο που εκλιπαρεί να γίνει και πάλι νερό.  Η συναισθηματική ξηρασία τόσων χρόνων είχε μαράνει τα αισθήματα, τις επιθυμίες, τη θηλυκότητά της. Συνθήκες ιδανικές για ανάφλεξη.
Όταν είδε να πλησιάζουν τα κόκκινα φώτα του πυροσβεστικού οχήματος άνοιξε πάλι τον μικροσκοπικό υπολογιστή της και ξαναδιάβασε το τελευταίο μήνυμα: «Η Εταιρεία υπάγεται στο άρθρο 99. Λυπούμαστε. Πρέπει να διακόψουμε οριστικά τη συνεργασία μας». Ελάχιστες  λέξεις. Μήνυμα σαφές και λιτό. Τέτοια μηνύματα έστελνε κι η ίδια. Το άφησε αναπάντητο, σηκώθηκε και κοιτάχτηκε στον καθρέφτη.

Κυριακή, 10 Απριλίου 2016

"Το προσωπικό είναι πολιτικό". Ενίοτε και λογοτεχνικό

της ΕΛΕΝΗΣ ΠΑΤΣΙΑΤΖΗ


Βαγγέλης Ραπτόπουλος, λεσβία
Μυθιστόρημα
εκδ. Κέδρος
Αθήνα 2016
σελ. 211
Ο πολυγραφότατος  κος Β. Ραπτόπουλος δεν ασχολείται  πρώτη φορά με το θέμα της ερωτικής επιθυμίας και της γυναικείας σεξουαλικότητας. Και στη «Λούλα», η κεντρική ηρωίδα ήταν μια νεαρή φοιτήτρια επικεντρωμένη στην αναζήτηση της σεξουαλικότητάς της. Η «Λούλα»  αναζητούσε διαρκώς τον «πρίγκιπα» της, αν και το κύριο πρόβλημα που αντιμετώπιζε ήταν η ανοργασμικότητά της. Στη «λεσβία», η Μελίνα, νεαρή φοιτήτρια κι αυτή, έχει βρει όχι τον «πρίγκιπα» αλλά την «πριγκίπισσα» της, τη Βιβή, και απολαμβάνει την έντονη  ερωτική τους σχέση. Όπως και στη «Λούλα», έτσι και εδώ, οι περιγραφές των ομόφυλων ερωτικών περιπτύξεων ενδεχομένως  να σοκάρουν σεμνότυφους αναγνώστες/-στριες, εκείνους/-ες που πιθανότατα θα είχαν ενοχληθεί και με τις αντίστοιχες περιγραφές ετεροκανονικών ερωτικών συναντήσεων στη «Λούλα» ή σε κάποιο άλλο κείμενο από αυτά που με ευκολία χαρακτηρίζονται ως «πορνογραφικά», συνήθως όταν η προσέγγιση των κειμένων είναι επιδερμική, ηδονοβλεπτική, ομοφοβική, ενδεχομένως και συμπλεγματική κι υπάρχει πρόθεση στοχοποίησης  του/της συγγραφέα που τόλμησε να αγγίξει ένα ερωτικό θέμα-ταμπού.

Tαμπού, γενικότερα, θεωρείται καθετί που δεν επιτρέπεται να γίνει αντικείμενο  συζητήσεων ή θεωρείται απαγορευμένο για ηθικοθρησκευτικούς λόγους. Και η ομοφυλοφιλία εξακολουθεί να παραμένει ένα θέμα ταμπού για την ελληνική κοινωνία αλλά και για τη λογοτεχνική παραγωγή. Απόδειξη είναι τόσο οι αντιδράσεις που συνάντησαν πρόσφατα οι πολιτικές αποφάσεις για την αναγνώριση του δικαιώματος σύναψης συμφώνου κοινωνικής συμβίωσης για τα ομόφυλα ζευγάρια όσο και οι ισχυρές αντιστάσεις σε ζητήματα που σχετίζονται με προτεινόμενες αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο και, πιο συγκεκριμένα, στη δυνατότητα παιδοθεσίας αυτών των ζευγαριών. Στο λογοτεχνικό πεδίο, ειδικότερα, παρατηρείται κανονικοποίηση της θεματολογίας με αποφυγή θεμάτων που θεωρούνται κοινωνικά ταμπού, όπως είναι ο βιασμός, η ομοφυλοφιλία κ.ά. Ελάχιστοι είναι οι συγγραφείς, που όντας ήδη καταξιωμένοι στον χώρο τους, έχουν τολμήσει να παρουσιάσουν στα έργα τους πρόσωπα με αποκλίνουσα από την κυρίαρχη νόρμα σεξουαλικότητα αλλά και, στις σπάνιες φορές που αυτό συμβαίνει, τα πρόσωπα που επιλέγονται είναι συνήθως αποκλίνοντες «αρσενικοί». Ενδεικτικά, και μόνο, αναφέρουμε τον ενοχικό και διστακτικό «Άλκη» του Γ. Δενδρινού, τον φετιχιστή «Μανικιουρίστα» του Χ. Χρυσόπουλου, τον «γυναικωτό» ήρωα στο «Ήλιος με δόντια» του Γ. Μακριδάκη αλλά και την τρανς ηρωίδα στο «Μηχανικοί καταρράκτες» της Σ. Τριανταφύλλου.

Οι σύγχρονοι Έλληνες συγγραφείς συνήθως αναπαράγουν τον ηγεμονικό λόγο περί σεξουαλικότητας θεωρώντας δεδομένη τη δυαδική ρύθμιση της σεξουαλικότητας,  το αντιθετικό, δηλαδή,  δίπολο «γυναίκα»-«άνδρας». Τα ζευγάρια είναι ετεροκανονικά και  η κρίση στη σχέση τους συνήθως προέρχεται μέσα από την αμφισβήτηση του αρσενικού κοινωνικού προτύπου, ιδίως αν ο άνδρας απολέσει την εργασία του. Στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία, ιδίως στην αποκαλούμενη  «λογοτεχνία της κρίσης», η απώλεια της εργασίας ισοδυναμεί με απώλεια ταυτότητας και επιφέρει σοβαρούς τριγμούς στο οικογενειακό πλαίσιο, όπως αυτό παρουσιάζεται σε ευάριθμο αριθμό πεζογραφημάτων τόσο στη μικρή φόρμα του διηγήματος όσο και στο σύγχρονο ελληνικό μυθιστόρημα. Γίνεται, επομένως, σαφές πως η νέα επιστημονική γνώση των φεμινιστικών σπουδών  γύρω από ζητήματα φύλου και κυρίως γύρω από ζητήματα κατανόησης και νομιμοποίησης του ομοφυλόφιλου εαυτού δεν έχει γίνει γνωστή ή δεν ενδιαφέρει ιδιαίτερα την ελληνική κοινωνία και τους συγγραφείς της, αν και συχνά είναι δυναμική η εμφάνιση του ΛΟΑΤΚΙ1 κινήματος και των αιτημάτων του για ισότητα και «ορατότητα».

Ειδικότερα, η  ομοερωτική λεσβιακή λογοτεχνία στην Ελλάδα παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα διηγήματα του Δ. Βουτυρά, το «Όταν Σκάνε τα Λουλούδια», αγγίζει δειλά το συγκεκριμένο θέμα, αλλά δεν φαίνεται να βρίσκει συνέχεια παρά την εμφάνιση ενός ηδονιστικού κλίματος κατά τη δεκαετία του 1920 στη λογοτεχνική παραγωγή.  Ο κος Ραπτόπουλος επιλέγει, λοιπόν, ένα θέμα ερωτικής επιθυμίας που καλύπτεται συνήθως από πέπλο σιωπής ή άρνηση. Τη γυναικεία επιθυμία για το σώμα του ίδιου φύλου. Η προσέγγισή του, όντας λογοτεχνική, δεν θυμίζει, προφανώς, τα κείμενα των ακτιβιστριών του λεσβιακού κινήματος.  Ιδίως το άδοξο τέλος της σχέσης των δύο γυναικών και η άνευρη επιστροφή της Μελίνας στην «κανονικότητα», μάλλον θα απογοητεύσει τις λεσβίες ακτιβίστριες.

Ωστόσο, ο συγγραφέας είναι ελεύθερος να προσεγγίσει το θέμα του, όπως εκείνος επιθυμεί κι όχι όπως θα ήθελαν οι σεμνότυφοι/-ες ή οι ακτιβιστές/-στριες  αναγνώστες/-στριες του. Καθιστώντας ορατό το συγκεκριμένο θέμα, και με τον τίτλο που επιλέγει, στις κεντρικές προθήκες των βιβλιοπωλείων συμβάλλει στην παραγωγή λόγου γύρω από τα  ζητήματα των έμφυλων ταυτοτήτων, της ρευστότητας και πολλαπλότητάς τους κι αυτή είναι μια σημαντική συμβολή του συγκεκριμένου κειμένου στον Κοινωνικό Λόγο (Social Discourse) της παροντικής συγκυρίας. Πιθανότατα αυτή να ήταν και η πρόθεση του συγγραφέα. Άλλωστε, η  συγγραφή είναι και επικοινωνιακή πράξη με στόχο όχι μόνο την οικείωση αλλά και την αλλαγή του κόσμου. Η αλλαγή, ωστόσο, προϋποθέτει την αλλαγή των συμπεριφορών και των στάσεων του κοινωνικού σώματος και το λογοτεχνικό πεδίο  μπορεί να γίνει εκφραστής, ίσως και φορέας, αυτών των αλλαγών. Σύμφωνα με τη Monique Wittig, ακτιβίστρια, συγγραφέα αλλά  και ριζοσπάστρια θεωρητικό του τρίτου κύματος των φεμινιστικού κινήματος,  τα λογοτεχνικά έργα δίνουν την ευκαιρία να πάψει η χρήση των κατηγοριών του φύλου στη γλώσσα αλλά και μπορούν να λειτουργήσουν ως «πολεμικές μηχανές» για την κατασκευή, μέσω της υλικότητας της γλώσσας, ενός νέου κοινωνικού κόσμου απαλλαγμένου από έμφυλες ανισότητες, ρατσισμό, ομοφοβία. Είναι, πράγματι,  τόσο «ριζοσπαστικό» το κείμενο του κ. Ραπτόπουλου; Αν το συγκρίνουμε με τα έργα της Βιτίγκ, σαφώς και δεν είναι. Πραγματεύεται όμως ένα θέμα-ταμπού σε μια κοινωνία που εξακολουθεί να κινείται γύρω από την τροχιά του γνωστού παραδοσιακού τρίπτυχου «πατρίς-θρησκεία-οικογένεια» και όπου ιεράρχες επιμένουν να χαρακτηρίζουν στον δημόσιο λόγο τους την ομοφυλοφιλία ως «ασθένεια». Υπό αυτό το πρίσμα, το βιβλίο «λεσβία» συνιστά μια ενδιαφέρουσα θεματική «επανάσταση».

     Έχει, επίσης, ενδιαφέρον πως η δράση του βιβλίου τοποθετείται στη δεκαετία του 1990. Η συγκεκριμένη δεκαετία είναι και η πιο πλούσια σε φεμινιστικές συζητήσεις γύρω από  ζητήματα  έμφυλων ταυτοτήτων, η δεκαετία όπου το έργο και οι προσεγγίσεις της J. Butler (ιδίως στο «Αναταραχή Φύλου») για την κοινωνική κατασκευή του φύλου άνοιξαν νέους θεωρητικούς δρόμους.

        Στη «λεσβία» η ηρωίδα παρουσιάζεται να έχει ρευστή έμφυλη ταυτότητα («Η Βιβή είναι. Η Μελίνα όχι, τουλάχιστον ακόμα. Θα μπορούσες να πεις, όχι τόσο, και πάλι μέσα θα ήσουν. Ίσως και ακόμα πιο μέσα…», αναφέρεται χαρακτηριστικά στον πρόλογο του βιβλίου). Σε αντίθεση με την ερωτική της σύντροφο, είχε στο παρελθόν ερωτικές σχέσεις με άνδρες και συνέχισε να έχει ερωτικές σχέσεις με το άλλο φύλο και μετά τον χωρισμό τους, έναν χωρισμό που οφείλεται στην ψυχολογική βία που της ασκήθηκε από το οικογενειακό της περιβάλλον και ιδίως από τον βίαιο πατέρα. Η ηρωίδα δεν υφίσταται όμως μόνο στον οικιακό χώρο τη βία. Την υφίσταται και στον δημόσιο χώρο, αφού πέφτει θύμα βιασμού από έναν νεαρό χούλιγκαν και χρήστη ουσιών. Η έμφυλη βία και στις δύο σφαίρες (δημόσια και ιδιωτική) περιγράφεται εξαιρετικά προσεγμένα από τον συγγραφέα. Η ψυχογράφηση του βίαιου πατέρα αλλά  και του «υπερ-αρρενωπού» βιαστή δεν γίνεται μέσα από εύκολες καταγγελτικές διατυπώσεις περί «πατριαρχίας» αλλά μέσα από την ανάδειξη της επιτελεστικότητας του κοινωνικού τους φύλου. Το σώμα της Μελίνας καθίσταται το πεδίο άσκησης πολλαπλών εξουσιών που την παγιδεύουν στην κατάσταση του θύματος κι αποδομούν την ταυτότητά της. Είναι χαρακτηριστικό πως η Μελίνα, διαλυμένη ψυχολογικά, δεν καταγγέλλει επίσημα καμία από τις ακραίες κακοποιήσεις της. Παραμένουν κρυμμένες κάτω από τον μανδύα του «προσωπικού», του «ιδιωτικού». Θα τις εξομολογηθεί μόνο στην ερωμένη και στον μετέπειτα εραστή της (όταν ακολούθησε, παραμένοντας εσωτερικά διχασμένη,  την «πολιτικά ορθή» επιλογή της ετεροφυλοφιλίας). Οι διαπροσωπικές σχέσεις, ωστόσο, είναι και πολιτικές σχέσεις κι ας θυμηθούμε εδώ το γνωστό σύνθημα των φεμινιστριών «Το προσωπικό είναι πολιτικό». Κυρίως, ας αναρωτηθούμε γιατί η Μελίνα σιώπησε. Η σιωπή της είναι σημαίνουσα.

Ο παντογνώστης αφηγητής παρακολουθεί διαρκώς την πορεία της σκέψης και των συναισθημάτων των ηρώων/-ίδων του χωρίς ρηχούς συναισθηματισμούς και υιοθετώντας  ένα διακριτό, κάθε φορά, λεξιλόγιο. Τα πρόσωπα του βιβλίου δρουν εντός των υφιστάμενων κανονιστικών πλαισίων, των εσωτερικευμένων κοινωνικών νόμων, άλλοτε αναπαράγοντας κι άλλοτε αποδομώντας, με τη δράση και τις επιλογές τους, τα πλαίσια αυτά.  Ωστόσο, οι όποιες αποκλίσεις από την κοινωνική νόρμα είναι αυτές που συγκροτούν και τις όποιες πιθανότητες αναδιάρθρωσης του κόσμου.

Τέτοιες αποκλίσεις πραγματεύεται, πολύ προσεκτικά, ο κος Ραπτόπουλος στο τελευταίο του βιβλίο, το οποίο ο ίδιος χαρακτηρίζει, σε συνέντευξή του, «μεταφυσικό θρίλερ». Σεβαστή η άποψή του (είναι σαφής η  σύνδεση με τη "Λούλα", όπου το μεταφυσικό στοιχείο ήταν εντονότερο)  αλλά η «λεσβία» είναι, με βάση όσα προαναφέρθηκαν, ένα πολιτικό βιβλίο. 


1ΛΟΑΤΚΙ =  λεσβίες, ομοφυλόφιλοι, αμφιφυλόφιλοι, τρανς, κουίρ, ιντερσέξουαλ.