Ονειρο στο κύμα - Ορχηστρικό

Η ΣΥΝΘΕΣΗ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ

http://www.ert-archives.gr/V3/public/pop-view.aspx?tid=26636&tsz=0&act=mMainView
1. Προ–αφηγηματικό υλικό (παράπλευρα στοιχεία)

(α) Το «τότε» και το «τώρα» του αφηγητή = όλες οι λεπτομέρειες από τη ζωή του αφηγητή που τον «αυτοβιογραφούν» τόσο στα πρώτα του στάδια, στο «τότε» της ζωής του, όσο και σ΄ αυτά που ανήκουν στα χρόνια της ηλικιακής ωριμότητας και της συγκεκριμένης επαγγελματικής του δραστηριότητας. Οι λεπτομέρειες αυτές, νοηματικά και αφηγηματικά είναι απολύτως αναγκαίες, για να καταφανεί ένα ουσιώδες στοιχείο της συνολικής αφηγηματικής λογικής: ένα είδος μετάπτωσης και έκπτωσης της ζωής του αφηγητή από τον παραδείσιο βουκολικό χώρο στο σκληρό επαγγελματικά αθηναϊκό περιβάλλον, μαζί, φυσικά, με τα αίτια που προκαλούν αυτή την απώλεια και την τελική έκπτωση από τον «παράδεισο».

(β) Ο κυρ-Μόσχος = ο ιδιόρρυθμος μεγαλοκτηματίας, που ζει περίκλειστος στη δική του περιφραγμένη επικράτεια. Η αναφορά στο πρόσωπό του, ως προ-αφηγηματικό υλικό, είναι αναγκαία για να λειτουργήσει με τρόπο φυσικό η παρουσία της κόρης Μοσχούλας στην ορεινή επικράτεια του μικρού βοσκόπουλου. Ίσως, ακόμη, η α-ναφορά στον κυρ-Μόσχο να συνιστά και ένα πλάγιο ειρωνικό σχόλιο στο ιδιοκτησιακό πάθος του Έλληνα που το περιφρουρεί και το προστατεύει ακοίμητα. Αντίθετα, το βοσκόπουλο, χωρίς τίποτα να του ανήκει, ένιωθε όλη τη γύρω φύση ως δική του. Η σχέση του με τη γη ήταν καθαρά συναισθηματική και όχι ιδιοκτησιακή.

(γ) Η μικρο – ιστορία του Σισώη = εγκιβωτισμένη αφήγηση μέσα στην αφήγηση, που λειτουργεί ως μικρογραφία της ευρύτερης που αναφέρεται στο βοσκόπουλο. αλλιώς, η μεγάλη αφήγηση μικρογραφείται μέσα στην ελάσσονα. Η ελάσσων αφήγηση λειτουργεί ως καθρέφτης μέσα στον οποίον αντικαθρεφτίζεται η ευρύτερη. Αυτό προϋποθέτει πως ανάμεσα στα πρόσωπα του μοναχού Σισώη και του βοσκόπουλου-αφηγητή υπάρχουν ομόλογα στοιχεία ολικού ή, έστω, μερικού ταυτισμού:

Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΣΙΣΩΗ
1ο στάδιο: κατάσταση αρχικής ισορροπίας (στάδιο μοναστικού βίου).

2ο στάδιο: κατάσταση μεταβολής και έκπτωσης από το στάδιο της αρχικής ισορροπίας (στάδιο αποσχηματισμού και έγγαμου βίου).

3ο στάδιο: επάνοδος στην κατάσταση αρχικής ισορροπίας (επιστροφή του Σισώη στο μοναστικό βίο).

Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΒΟΣΚΟΠΟΥΛΟΥ-ΑΦΗΓΗΤΗ

1ο στάδιο: κατάσταση φυσικής, ισόρροπης και ευτυχισμένης ζωής στο χώρο και το χρόνο του ποιμενικού βίου.

2ο στάδιο: πέρασμα, με τις σπουδές, τα πτυχία και το επαγγελματικό βούλιαγμα, σε μιαν αντίθετη κατάσταση μεταβολής, δυστυχίας και έκπτωσης.
3ο στάδιο: αυτό το στάδιο λείπει από τη ζωή του ήρωα, ένα είδος επιστροφής, αναζήτησης και επανόδου σε μια νέα κατάσταση ισορροπίας που του δημιουργεί την αίσθηση και τη βεβαιότητα της ήττας και της αποτυχίας, όταν μεγάλος πια και ήδη δικηγόρος σταθμίζει α-πολογιστικά το συνολικό του βίο. Εξάλλου, έτσι μόνο δικαιολογείται η εκφραζόμενη μεταμέλειά του για την τροπή που πήρε η ζωή του και μόνο έτσι βρίσκουν τη φυσική και αυτονόητη νοηματική τους βαρύτητα τα ακόλουθα κειμενικά στοιχεία: «Μεγάλην προκοπήν …προϊσταμένου μου», «Τάχα η μοναδική…πολλά!», «Και τώρα ενθυμούμαι … η Γραφή λέγει».

Από αυτή την παράλληλη συνεξέταση της ελάσσονος και της μείζονος ιστορίας καταφαίνεται ότι η εγκιβωτισμένη αφήγηση για το μοναχό δεν αποτελεί ξένο σώμα στη συνολική αφηγηματική λογική. Αντίθετα, καθώς η μεγάλη αφήγηση μικρογραφείται μέσα στην ελάσσονα, καθίσταται και φαίνεται εντονότερη η αίσθηση και η βεβαιότητα της ήττας και της αποτυχίας στη ζωή του αφηγητή. Ο τελευταίος δεν μπόρεσε να υπερβεί την κατάσταση της έκπτωσης ή να αναζητήσει τον τρίτο κρίκο στη ζωή του. Γι΄ αυτό και τώρα ώριμος και μεταμελημένος γυρίζει με τη μνήμη στα χρόνια της πρώτης και χαμένης ευτυχίας.

2. Στοιχεία πλοκής

(α) Η ομωνυμία ανάμεσα στην κόρη Μοσχούλα και την αίγα Μοσχούλα = δυνάμει αυτής της ομωνυμίας τίθεται σε κίνηση ο μύθος και αναπτύσσονται σταδιακά διλημματικές καταστάσεις που δραματοποιούν έντονα την τροχιά, την ανέλιξή της και την κορύφωση της αφήγησης.

(β) Η ιδιαίτερη μορφολογία του χώρου = ως αναλυτική περιγραφή και παρουσίαση, δημιουργεί τη σκηνογραφία, το συνολικό σκηνικό της αφηγημένης πράξης, δε «συμμετέχει» στα δρώμενα με τρόπο στατικό. Αντίθετα, ο χώρος με τη συγκεκριμένη εδαφική ιδιομορφία, αποτελεί λειτουργικό, ρυθμιστικό και αποφασιστικής σημασίας στοιχείο που επηρεάζει και προ-ρυθμίζει τη βούληση και τις κινήσεις του πρωταγωνιστή.

(γ) Η ξαφνική και απρόσμενη εμφάνιση της λέμβου = κάνει, τελικά, το βοσκόπουλο να ξεπεράσει τις διλημματικές του καταστάσεις και τον εσωτερικό του διχασμό ή, ακόμα, και την ατολμία του. Έτσι, η λέμβος λειτουργεί ως δραστικό στοιχείο πλοκής που, σε μια στιγμή «ακινησίας» και μετεωρισμού του βοσκόπουλου, πυροδοτεί και ενεργοποιεί αποφασιστικά τη βούληση και τη δράση του.

3. Η ανάπτυξη του κύριου περιστατικού

1η φάση: λεκτική

Τα δύο πρόσωπα ανταλλάσσουν, από κάποια απόσταση, ελάχιστες «σκόρπιες» φράσεις, που, με παιδική αφέλεια, πειρακτική διάθεση και υποκρινόμενη νεανική αδιαφορία, υποκρύπτουν μια δειλά και άτολμα εκφραζόμενη και αυτοσυγκρατούμενη εφηβική ερωτικότητα.

2η φάση: οπτική

Η αφετηρία της συμπίπτει με την πτώση της Μοσχούλας στη θάλασσα και περάνει στη συνέχεια μέσα από διλημματικές για το βοσκόπουλο καταστάσεις, τις οποίες προσπαθεί να ξεπεράσει και να υπερβεί το ενδε-χόμενο να παγιδευτεί στη γλυκιά αμαρτία του πειρασμού. Τελικά, η φάση αυτή καταλήγει σε μια οπτική και έκθαμβη βίωση του ονειρικού θαύματος.

3η φάση: απτική

Τα δύο νεανικά σώματα «ανταμώνουν», αλλά μέσα στα καθαρτήρια νερά της θάλασσας, σε μιαν πλέον απτική στιγμή.

4. Το μετα-αφηγηματικό σχόλιο

Επιλογικό σχόλιο του ώριμου πλέον ηλικιακά αφηγητή, το οποίο, καθώς τυπικά ανήκει στην πράξη του αφηγείσθαι, δηλ. στη διαδικασία παραγωγής της αφήγησης και του αφηγηματικού κειμένου, είναι κατά πολύ μεταγενέστερο και υστερόχρονο σε σχέση με την ιστορία.

5. Κλίμακες αντιθέσεων και αφηγηματικής έντασης

i. ευτυχισμένο «τότε» vs δυστυχισμένο «τώρα»: η παρελθούσα ευτυχία προβάλλει εντονότερα και υπερτονίζει την παροντική δυστυχία, αλλά και η τωρινή γκρίζα ζωή κάνει πιο έντονη τη χαρούμενη φωτεινότητα μιας ευδαιμονικής στιγμής του παρελθόντος.

ii. ο κυρ-Μόσχος vs το βοσκόπουλο: ο περίκλειστος και περιφραγμένος κυρ-Μόσχος αντιπαρατίθεται στην ελεύθερη και απεριόριστη αεικινησία του βοσκόπουλου. Ο πρώτος, δαπανώντας άφθονα χρήματα, αυτοπαγιδεύεται στον περίκλειστο χώρο του, στενεύοντας έτσι ο ίδιος και σχεδόν εξαλείφοντας την αίσθηση της ελευθερίας και της ανοιχτής ζωής που χαίρεται και απολαμβάνει το βοσκόπουλο.

iii. οι δρώντες ήχοι: το ξαφνικό βέλασμα της Μοσχούλας (που διχάζει το βοσκόπουλο ανάμεσα στην ποιμενική του συνείδηση και την αυξανόμενη πρωτόγνωρη ερωτική του περιέργεια και παράλληλα προοικονομεί το σχοίνιασμα της μικρής κατσίκας), το ξαφνικό «μπλουμ» που κάνει ένα κορμί, καθώς πέφτει γυμνό στα δειλινά νερά της θάλασσας, η κραυγή τρόμου που έβγαλε η Μοσχούλα στη θέα της λέμβου. όλοι αυτοί οι ήχοι λειτουργούν ως διαδοχικά στοιχεία πλοκής που το καθένα, με τη δική του εμβέλεια, προωθεί τη σταδιακή εξέλιξη του μύθου.

iv. ο αγροτοποιμενικός χώρος: υποτάσσει στη δική του λογική τον άνθρωπο, προ-ρυθμίζει τις κινήσεις του και, τελικά, τον απορροφά και τον αφομοιώνει.

v. ένα ερωτικό περιστατικό: αλλά αποκαθαρμένο από κάθε στοιχείο γήινου και ωμού αισθησιασμού, κορυφώνει την αφηγημένη δράση σε μια μόνο στιγμή που, τελικά, ως περιγραφή και συγκίνηση, περιέχει και απεικονίζει την ασύλληπτη και φευγαλέα αίσθηση της ανθρώπινης ευτυχίας.

Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της διηγηματογραφίας του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη

1. Η γλώσσα
2. Η θρησκευτικότητα
3. Η σχέση του με τη φύση
4. Η σχέση του με την παράδοση (κοινωνικά-ψυχογραφικά)
5. Ο ερωτισμός
6. Το δαιμονικό στοιχείο
7. Οι περιγραφές
8. Η στατικότητα
9. Ο θάνατος
10. Η ονοματοδοσία – οι ομωνυμίες

1. Η γλώσσα

Αποτελεί ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του Παπαδιαμάντη:

• στους διαλόγους υιοθετεί τη δημοτική, λαϊκή γλώσσα εμπλουτισμένη με τους ιδιωματισμούς της Σκιάθου. Αυτή η φωνογραφική αποτύπωση προσδίδει φυσικότητα, παραστατικότητα, ζωντάνια και αληθοφάνεια, επιτρέποντάς του να διαγράψει πληρέστερα τους χαρακτήρες των ηρώων του.

• στις περιγραφές χρησιμοποιεί την αμιγή καθαρεύουσα, γεγονός που του επιτρέπει να είναι εξαιρε-τικά ακριβόλογος.

• στην αφήγηση χρησιμοποιεί ένα κράμα καθαρεύουσας (όχι ιδιαίτερα αυστηρής) και δημοτικής που επιτρέπει στα κείμενά του να έχουν ένα ιδιαίτερα προσωπικό και ιδιότυπο ύφος.

• αξιοσημείωτη είναι η τάση του να προτάσσει το ουσιαστικό έναντι του επιθέτου (π.χ. ο καταρράκτης ο βαθύς).

• επιπλέον, οι σελίδες του είναι κατάσπαρτες από τα ρητά (αρχαίων τραγικών και από τις Γραφές) και από τα χωρία Εκκλησιαστικών κειμένων, τα οποία είχε απομνημονεύσει.

2. Η θρησκευτικότητα

Γεννημένος σε μια βαθύτατα θρησκευόμενη οικογένεια, μεγαλωμένος με ηθικές αρχές και έχοντας τις εκκλησίες ως καταφύγιο γαλήνης και ασφάλειας, ήταν φυσικό το θρησκευτικό του συναίσθημα να αποτυπώνεται στα κείμενά του. Ωστόσο, ο Παπαδιαμάντης πιστεύει στη θρησκεία χωρίς να γίνεται θρησκόληπτος. Πιστεύει ότι ο Θεός κρύβεται στην ψυχή του κάθε άνθρωπο και τον καθοδηγεί και τον προστατεύει. Η βαθιά του θρησκευτικότητα, μάλιστα, επηρεάζει και τις κοινωνικές του αντιλήψεις και τη φυσιολατρική του διάθεση και τον τρόπο που προσεγγίζει τα πρόσωπα και τα γεγονότα.

3. Η σχέση του με τη φύση

Για τον Παπαδιαμάντη η Φύση είναι άλλο ένα κτίσμα του Θεού. δε είναι προέκταση του ανθρώπου. Φύση, όμως και άνθρωποι αλληλοεξαρτώνται και αλληλοεπηρεάζονται. Αν, μάλιστα, ο άνθρωπος αποκοπεί από τη φύση πληρώνει ως τίμημα την αλλοτρίωση και τη φθορά. Όσο ο άνθρωπος ζει μέσα στη φύση μένει φυσικός, νήπιος και αθώος και χάρη σ’ αυτή την αθωότητα διευκολύνεται η επικοινωνία του με το Θεό. Ο Παπαδιαμάντης είναι συγγραφέας του ανοιχτού χώρου. Το κυρίαρχο σκηνικό των έργων του είναι η φύση. Η φύση καθορίζει τα δρώμενα και τα δρώμενα επενεργούν στη φύση.

Αλλά και τα βασικά του θεματικά μοτίβα τα αντλεί από τη φύση:

• οι βράχοι (σύμβολο ακινησίας, σταθερότητας, δύναμης αλλά και φόβου),
• η θάλασσα (σαγηνευτική, μυστηριώδης, ερωτική, μια υπόσχεση ελευθερίας αλλά και άγρια, ύπουλη, θανατηφόρα),
• η σελήνη (μαγική και μυστηριακή, μεταμορφώνει, προκαλεί ταραχή, έκσταση, φόβο).

Για τον Σκιαθίτη κοσμοκαλόγερο Ζωή και Θάνατος συνιστούν ένα αδιάκοπο παιχνίδι της Φύσης.

4. Η σχέση του με την Παράδοση

Ο Παπαδιαμάντης έχει καταφέρει να αποτυπώσει δημιουργικά στο έργο του τα λαογραφικά στοιχεία του τόπου του. «Οι περιγραφές του αποτελούν πιστές απεικονίσεις της ζωής και της νοοτροπίας των ανθρώπων του νησιού του», διαπιστώνει ο Κ.Θ. Δημαράς. Και δε θα μπορούσε να συμβαίνει κάτι διαφορετικό αφού κι ο ίδιος έχει ζήσει τη ζωή που περιγράφει.

Στα ηθογραφικά του, μάλιστα, διηγήματα ενσωματώνει τόσο στοιχεία κοινωνικά (καθώς όχι μόνο παρατηρεί αλλά και σχολιάζει την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής του) όσο και στοιχεία ψυχογραφικά (καθώς διεισδύει στον εσωτερικό κόσμο των ηρώων του και καταγράφει της ψυχικές διακυμάνσεις που βιώνουν).

5. Ο ερωτισμός

Αποτελεί ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του Σκιαθίτη πεζογράφου. Παρά το γεγονός ότι οι ήρωές του αγωνίζονται για την ηθική τελειότητα και την αγιότητα, ωστόσο δεν αρνούνται τις χαρές της ζωής και αναζητούν την ομορφιά σε κάθε έκφανσή της. Κυρίαρχη φαντασίωση του Παπαδιαμάντη είναι η θέα του γυμνού γυναικείου κορμιού, το οποίο αντιμετωπίζει ως τον απαγορευμένο καρπό και γι’ αυτό το προσεγγίζει μόνο με την όραση. Είναι χαρακτηριστική η σκηνή στο Όνειρο στο κύμα, όπου ο έφηβος ερωτευμένος βοσκός θα αγγίξει το αντικείμενο του έρωτά του, όταν αυτή είναι αναίσθητη μέσα στη θάλασσα. Συχνά, μάλιστα, αυτός ο ερωτισμός του μεταφέρεται στη φύση και παρακολουθούμε μέσα από τις περιγραφές του τα άψυχα να λειτουργούν ως υποκατάστατα του γυναικείου σώματος (βλέπε την περιγραφή του αιγιαλού όταν κατεβαίνει η Μοσχούλα για να κολυμπήσει και το χαρακτηριστικό ρήμα ελιμπίστηκα που έχει την ίδια ρίζα με τον ψυχαναλυτικό όρο για την ερωτική επιθυμία, τη libido).

6. Το δαιμονικό στοιχείο

Ντοστογιεφσκικός πεζογράφος ο Παπαδιαμάντης, φέρνει τους ήρωές του αντιμέτωπους με το κακό. Το κακό παρουσιάζεται με ποικίλες μορφές: άλλοτε ως πάλη με την αμαρτία και τους πειρασμούς, άλλοτε ως κοινωνική αδικία. Σε κάθε περίπτωση οδηγεί τους ήρωες σε ηθική κρίση. Κάθαρση φαίνεται να προσφέρει μόνο η επιστροφή στο εξαγνισμένο παρελθόν (παιδικές αναμνήσεις, επιστροφή στη φύση…).

Δεν είναι τυχαίο ότι από τις εισαγωγικές κιόλας φράσεις ο ήρωας στο Όνειρο στο κύμα δηλώνει ότι η τελευταία φορά που ήταν ευτυχισμένος – προτού βρεθεί εκτεθειμένος στο γυναικείο πειρασμό – ήταν νέος, βοσκός και ζούσε ως «φυσικός άνθρωπος».

7. Οι περιγραφές

Αποτελούν ένα ακόμα ιδιαίτερο στοιχείο του Παπαδιαμάντη. Είναι λεπτομερειακές και έκδηλα λυρικές. Τα σκιαθίτικα τοπία παρουσιάζονται άλλοτε πανοραμικά, από ένα υψηλότερο ή μακρύτερο σημείο θέασης κι άλλοτε με μεγεθυντική και σχεδόν φωτογραφική εστίαση σε χαρακτηριστικές λεπτομέρειες. Καθετί από τους εξωτερικούς και εσωτερικούς χώρους αξιοποιείται για τις εκάστοτε σκηνογραφικές ανάγκες. Οι εκτενείς περιγραφές ενισχύουν τη στατικότητα του διηγήματος. Η λειτουργία τους δεν περιορίζεται απλώς στη μετάδοση ρεαλιστικών πληροφοριών. Συχνά γίνονται φορείς ιδεών και συναισθημάτων κι επιτελούν οδηγητική για τον αναγνώστη λειτουργία, ώστε να συλλάβει το βαθύτερο νόημα του διηγήματος, ενώ μια εξωτερική εικόνα της φύσης λειτουργεί ρητά ή υπαινικτικά με βάση την ψυχική κατάσταση του ήρωα.

8. Η στατικότητα

Στα έργα του Παπαδιαμάντη η έντονη δράση απουσιάζει, ενώ η πλοκή είναι στοιχειώδης. Η επιλογή αυτή σχετίζεται με την επιθυμία του συγγραφέα να αναδείξει των εσωτερικευμένη δράση, γι’ αυτό και οι - συνήθως ελάχιστοι – ήρωες των διηγημάτων του υιοθετούν μια στοχαστική διάθεση απέναντι στο παρόν και το παρελθόν, γεγονός που τους οδηγεί στην αυτογνωσία.

9. Ο θάνατος

Συνηθισμένο μοτίβο στα περισσότερα διηγήματά του – αποτελεί δάνειο από το ρομαντισμό, στον οποίο είναι συχνό θέμα. Στον Παπαδιαμάντη ο θάνατος συχνά συνδέεται άμεσα με το νερό. Σε κάποια έργα του αναφέρεται και ένας θάνατος μεταφορικός, όπως στο Όνειρο στο κύμα ο πνιγμός του προλύτη από την καταπίεση του εργοδότη.

10. Η ονοματοδοσία – η ομωνυμία

Οι επιλογές των ονομάτων των ηρώων/ηρωίδων του δεν είναι τυχαίες. Άλλοτε μέσω της ονοματοδοσίας καταγράφονται λαογραφικά/εθιμοτυπικά στοιχεία των κλειστών κοινωνιών π.χ. η γυναίκα παίρνει το όνομα του άντρα (Φραγκογιαννού, Λούκαινα, Μοσχούλα). σε κάποιες περιπτώσεις, επίσης, το όνομα είναι δηλωτικό της ηλικίας ή της μοίρας του προσώπου. Ας θυμηθούμε στο Μοιρολόι της φώκιας τη γριά-Λούκαινα (στα λατινικά το ρήμα lugeo=θρηνώ) και τον πόνο της αλλά και την Ακριβούλα (το μικρό κοριτσάκι που χάνει την ακριβή/πολύτιμη ζωή του), στο Όνειρο στο κύμα τη Μοσχούλα – όχι απλώς την κόρη του κυρ-Μόσχου - αλλά το πιο ξεχωριστό πλάσμα στην Εδέμ που έχει δημιουργήσει, αλλά και τη Χαδούλα τη Φραγκογιαννού στη Φόνισσα, που αντί να δέχεται τα χάδια της οικογένειάς της μικρό κορίτσι, δέχεται τον πόνο και καταλήγει να πιστέψει πως από την αδικία της γυναικείας μοίρας μόνο το χάδι του θανάτου μπορεί να σε απαλλάξει.

Επιπλέον, οι ομωνυμίες λειτουργούν ως στοιχείο της πλοκής. Στο Όνειρο στο κύμα η ομωνυμία κοριτσιού-κατσίκας λειτουργεί:

• ως στοιχείο προοικονομίας, αφού χάρη σ’ αυτή θα επιτευχθεί η συνάντηση των δύο νέων.
• Ακόμα, η ομωνυμία συντελεί στο να μπορέσει ο βοσκός να εκφράσει τα συναισθήματά του για το κορίτσι, δεδομένης της απόστασης που τους χωρίζει.
• Από την άλλη, η ομωνυμία Μόσχου-Μοσχούλας λειτουργεί συμβολικά όσον αφορά τον κόσμο που εκπροσωπούν. Η Μοσχούλα ανήκει στον αλλοτριωμένο κόσμο, στο περιτοιχισμένο βασίλειο που την κρατά απομονωμένη και που θα την οδηγήσει στο να εξελιχθεί σεμια συνηθισμένη γυναίκα, χωρίς ελευθερία, γεμάτη φόβους, «απλή θυγάτηρ της Εύας, όπως όλαι».

Γραμματολογικές επιρροές του Παπαδιαμάντη

Α. Ηθογραφία (ηθογραφικά ονομάζονται τα διηγήματα που παρουσιάζουν με ρεαλιστικό τρόπο τα ήθη και τα έθιμα, τους ανθρώπινους χαρακτήρες και την καθημερινή ζωή σε ορισμένο τόπο και εποχή).

Τα χαρακτηριστικά της ηθογραφίας του Παπαδιαμάντη είναι:

α) Η ρεαλιστική απεικόνιση της ζωής της υπαίθρου (αγροτική και θαλασσινή Ελλάδα).

β) Λαογραφικές καταγραφές και δείγματα της παράδοσης του παραμυθιού.

γ) Ευδαιμονική αναπαράσταση του παρελθόντος.

δ) Αποστροφή για τον αστικό τρόπο ζωής, τη μόρφωση, τη μισθωτή εργασία.

ε) Νέοι τρόποι γραφής (πρωτοπρόσωπη αφήγηση, φωνογραφικά πιστοί διάλογοι).

Β. Ρεαλισμός: όλα τα πρόσωπα και τα γεγονότα προέρχονται από την αντικειμενική πραγματικότητα. Κάθε ήρωας, κάθε τοποθεσία έχουν το όνομά τους. Στο έργο του Παπαδιαμάντη η τέχνη καταγράφει τη ζωή και δείχνει ως προέκτασή της.

Γ. Νατουραλισμός:

α) Αποτύπωση της σκληρής πλευράς της πραγματικότητας.

β) Περιγραφές, που είναι απόρροια της παρατηρητικότητάς του και της αγάπης του για τη λεπτομέρεια.

Δ. Ρομαντισμός:

α) έντονος συμβολισμός

β) έμφαση στο συναίσθημα και τη φαντασία

γ) κυριαρχία του παράδοξου, του μυστηριώδους, του ονείρου, του υπερφυσικού

δ) διάχυτη μελαγχολία και απαισιοδοξία, νοσταλγική διάθεση για το παρελθόν,

ε) αξιοποίηση της εικόνας, χρησιμοποίηση υποβλητικών σκηνικών (π.χ. νυχτερινά φεγγαρόλουστα τοπία)

στ) θεματολογία: η φύση, η λαϊκή παράδοση, ο άκρατος συναισθηματισμός, ο έρωτας (συνήθως καταδικασμένος ή μελαγχολικός), το όνειρο.

Η περιγραφή στο έργο του Παπαδιαμάντη [Η Σκιάθος του Παπαδιαμάντη]

Εισαγωγικά

 Η περιγραφή της φύσης και η ζωγράφιση των ηθών και εθίμων παρουσιάζονται ως δύο ποσοτικά κυρίαρχες προθέσεις του συγγραφέα.

 Ο χώρος αποτελείται από αντικείμενα, ενώ ο λογοτεχνικός χώρος (το κείμενο) από λέξεις που αναφέρονται σε αντικείμενα ή τόπους (Σκιάθος). Η Σκιάθος του Π. που αποδίδει μέσω άλλου κώδικα τη Σκιάθο του Θεού, είναι ένα γλωσσικό παράδειγμα που δημιουργείται κάθε φορά με βάση κάποιο συγκεκριμένο διαθέσιμο λεξιλόγιο. Παρατηρεί ο Καρκαβίτας: «Όμορφη είναι η Σκιάθος του Θεού, μα η Σκιάθος του Παπαδιαμάντη μού φαίνεται ομορφότερη».

 Ο Καβάφης αναφέρει για την περιγραφική δεινότητα του Π. «Με φαίνεται ότι είναι λαμπρά ασκημένος στης περιγραφής την τριπλήν ικανότητα – το ποια πρέπει να λεχθούν, το ποια πρέπει να παραλειφθούν και εις το ποια πρέπει να σταματηθεί η προσοχή».

 Η περιγραφή στον Π. γίνεται αντιληπτή ως συνδυασμός του ρεαλιστικού με ποιητικά στοιχεία, γι’ αυτό και έχει χαρακτηριστεί και ως ρομαντική (λυρική).

Ορισμός της περιγραφής: είναι συγχρόνως γνώση των λέξεων (λεξιλογική ικανότητα του περιγράφοντος), γνώση του κόσμου (εγκυκλοπαιδική ικανότητα) και γνώση των σχημάτων κατάταξης (ταξινομική ικανότητα).

Είδη της περιγραφής

1. περιγραφή-θέαμα: η περιγραφή ως αποτέλεσμα όρασης

 περιγραφές αντικειμένων

 περιγραφές προσώπων

 περιγραφές της φύσης

2. περιγραφή-λόγος: η περιγραφή ως αποτέλεσμα του λόγου

3. περιγραφή-πράξη: η περιγραφή ως αποτέλεσμα της πράξης

Λειτουργία των παπαδιαμαντικών περιγραφών

1. Παρουσιάζονται συχνά ως παρεκβάσεις που ανατρέπουν την ιεραρχία, που θέλει την περιγραφή ancilla narrationis και τη δεδομένη αναλογία, ώστε η περιγραφή να χρησιμοποιείται ως φόντο της δράσης. Οι παπαδιαμαντικές περιγραφές δεν είναι «διακοσμητικές». Δεν περιορίζονται σε έναν επιφανειακό αισθητικό ρόλο, αλλά συχνά έχουν χαρακτήρα συμβολικό.
2.  Η περιγραφή-θέαμα στον Π. δείχνει ανώτερη από τη δράση.
3. Η αφήγηση μοιάζει να αναστέλλεται (επιβράδυνση) και να καθυστερεί, με αποτέλεσμα να κυριαρχεί συχνά η εντύπωση της στατικότητας, μολονότι η περιγραφή μπορεί να αναπτύξει μια δική της αυτόνομη χρονικότητα.
4. Κατά συνέπεια η περιγραφή-θέαμα δε θεωρείται παύση στο χρόνο της ιστορίας, αλλά μπαίνει στην αφηγηματική ροή. Είναι η περιγραφή-αφήγηση.

Τυπολογία της περιγραφής

Κάθε περιγραφικό σύστημα θεωρείται ένα παιχνίδι ισοδυναμιών ανάμεσα σε μια ονομασία και σε μια ομάδα συναφών λέξεων που προκύπτουν από την ονομασία και διαπλέκονται σε υποτακτικούς ή παρατακτικούς συνδυασμούς:

1. Παντώνυμο: η ονομασία (το αντικείμενο αναφοράς), η οποία μπορεί αναφέρεται άμεσα στην αρχή της περιγραφής ή μπορεί να βγαίνει από την περιγραφική ενότητα ως κοινός παρανομαστής.

2. Ονοματολογία: απορρέει από το παντώνυμο και είναι μια σειρά υποθεμάτων, ένα λεξιλόγιο που τα συστατικά του συνδέονται με το παντώνυμο με σχέση μετωνυμικής συγκαταρίθμησης.

3. Κατηγορήματα: οι ιδιότητες κάθε ονοματολογίας με ποιοτική ή λειτουργική αξία.

Οργάνωση της περιγραφής

1. Ποσότητα: το μήκος μιας περιγραφής. Η ποσότητα δεν εξαρτάται από το αντικείμενο αναφοράς, αλλά από ενδοκειμενικές σκοπιμότητες.

2. Πληρότητα: η διεξοδική ανάπτυξη αυτού που θεωρείται νόρμα της κάθε περιγραφής. Η πληρότητα μιας περιγραφής κρίνεται με βάση κάποια εξωλογοτεχνική νόρμα ή με βάση τα γενικά (λογικά) στοιχεία που χαράσσουν την ιδέα της «μίμησης». Το κυριότερο απ’ αυτά τα στοιχεία είναι η ονοματολογία που συνοδεύεται από μια σειρά κατηγορημάτων που περιγράφουν το αντικείμενο αναφοράς. Με βάση τα κατηγορήματα κυρίωε ναγνωρίζουμε μια περιγραφή και καταλαβαίνουμε σε τι διαφέρει από οποιαδήποτε άλλη.

3. Ομοιογένεια: το ταξινομικό σύστημα που μπορεί να επηρεάσει είτε το σημαίνον/μορφή (φωνητική ή ρυθμική ομοιογένεια) είτε το σημαινόμενο/περιεχόμενο (μετωνυμική/μεταφορική κατάταξη της ονοματολογίας και/ή των κατηγορημάτων). Ομοιογένεια υπάρχει:

α) Στο επίπεδο της ονοματολογίας εξαιτίας της πραγματικότητας του αντικειμένου αναφοράς.

β) Στο επίπεδο της ταξινόμησης, ώστε να αποδοθεί η εντύπωση της πραγματικότητας.

γ) Στο επίπεδο των κατηγορημάτων εξαιτίας της ιδιαίτερης κάθε φορά σημασίας της περιγραφής.

Επομένως, η επιλογή και ο συνδυασμός των κατηγορημάτων είναι αυτά που παράγουν τις μεταφορικές-μετωνυμικές σχέσεις μέσα στο κείμενο, αυτά που σημασιοδοτούν την περιγραφή. Αναλυτικότερα, η οργάνωση της περιγραφής σχετίζεται αξεδιάλυτα με τις γενικότερες αρχές της συνάρθρωσης του αφηγήματος.